افیولیت به مجموعه ای از سنگ های مافیک واولترامافیک گفته می شودکه ممکن است منظم یا لایه لایه باشند ویا در اثر تنش های زمین ساختی بایکدیگر مخلوط شده باشند.به افیولیت؛ کمپلکس افیولیتیٍٍٍ ، سری افیولیتی، آمیزه افیولیتی وسر انجام آمیزه رنگین گفته شده که از میان آن ها واژه آمی اسکارن های واقعی از واکنش بین محلول های ماگمایی یا گرمابی در حرارت بالا با سنگهای کربناته بوجود می آیند ونوع کانیهای تشکیل شده در آنها بستگی دارد به:

      ●   ترکیب شیمیایی و کانی شناختی سنگ کربناته

      ●   ترکیب شیمیایی محلول های ماگمایی یا گرمابی

      ●   درجه حرارت محلولها وعمق آنها

از سوی دیگر گسترش زون اسکارنی ناشی از واکنش فوق بستگی به حجم محلولها، تخلخل مفید،میزان خرد شدگی ودرزه شدگی، و واکنش پذیری سنگ کربناته دارد.

در مقابل اسکارن های واقعی، اسکارنوئیدها (هورنفلس های کالک سیلیکاته) وجود دارد که در شرایط دگرگونی ناحیه ویا همبری،بدون اضافه شدن محلول های ماگمایی یا گرمابی وتحت تاثیر حرارت توده های نفوذی یا حرارتی ناشی از دگرگونی ناحیه ای بوجود می آیند. اسکارنوئیدها در مقایسه با اسکارن های واقعی ریزدانه تر هستند وتغییرات کانی شناختی آنها بسیار کمی می باشد.بی شک نمایانگر کانسارهایی از نوع اسکارن است که در آن کانسارهای Cu-Mo در مجاورت توده نفوذی مونزونیتی، کانسارهایPb-Zn,Cu با فاصله از توده نفوذی ودر امتداد گسل های قطع کننده سنگ کربناته وبالاخره رگه های طلا ونقره در امتداد رگچه ها وشکافها خیلی دورتر از توده نفوذی قرار گرفته اند.

بنابراین اسکارن هامهمترین منبع تنگستن ومس،آهن ومولیبدن،سرب- روی ومقدار جزئی کبالت، طلا،نقره ،بیسموت، قلع،بریلیوم وکانیهای صنعتی ،گرافیت ،آسبست ولاستونیت،فلوگوپیت،تالک ،منیزیت، گارنت وفلوئوریت می باشد.

 

◄   اسکارن های زون فرو رانش حاشیه قاره ها:

      +   اسکارن های تنگستن

این اسکارن ها در عمق 5-15 کیلومتری در مجاورت توده های گرانودیوریتی تا کوارتز مونزونیتی تشکیل می گردند ودر دوران های اول ودوم زمین شناسی شناخته شده اند. نظیر کانسارهای تنگستن تاسمانیا(استرالیا) وکالیفرنیای آمریکا.

در این اسکارن ها دو مرحله کانی سازی وجود دارد:

– مرحله تشکیل کالک سیلیکات های بدون آب

– مرحله تشکیل سیلیکاتهای آبدار ،که در آن محلولهای ماگمایی موجود دگرسانی کالک سیلیکاتها و در نتیجه سیلیکاتهای آبدار بوجود می آید. کانی سازی مس در این مرحله صورت می گیرد

 

      +   اسکارن های مس پورفیری

این اسکارن ها در مجاورت توده های نفوذی کالکو آلکالن با سنگهای کربناته تشکیل شده اند وتوده های نفوذی عمدتاً از نوع گرانودیوریت تا مونزونیت بوده من تبلور در عمق کم،دارای بافت پورفیری نیز هستند.وجود برش های نفوذی،دایکهای متعدد ،درز وشکاف ها ،دلیل بر وجود فشار بالای ماگمای این سنگها در هنگام نفوذ است.اسکارن های مس پورفیری عمدتاً از نوع کلسیک وبه ندرت منیزیم دار می باشند وکانیهای اصلی را آندارادیت Ca3Fe2(Sio4)3 ودیوپسید CaMg(sio3)2 تشکیل می دهد.  در اسکارن پورفیریCarr fork آمریکا (Alikinson etal 1978) سه مرحله کانی سازی به شرح زیر تشخیص داده است

 

– مرحله اول: این مرحله در دمای400-500 ، با نفوذ محلول های ماگمایی در سنگ کربناته وماسه سنگها موجب تشکیل دیوپسید ،ولاستونیت،کوارتز،کلسیت، آندرادیت ومقدار جزئی پیریت وکالکوپیریت گردیده است.

 

– مرحله دوم:  نقش اساسی در تشکیل ذخیره مس داشته وموجب دگرسان شدن کالک سیلیکاتهای مرحله اول شده است. حدود 3/2 کانی سازی در این مرحله صورت گرفته است.

در اسکارن های مس پورفیری ،چون معدنCarr Fork زون بندی منظمی دیده می شود ومس در زون غنی از گارنت (آندرادیت واقع گردیده است.

      +   اسکارن های آهن نوع منیزیم دار

محلول های ماگمایی غنی از آهن از ماگمای گرانودیوریتی-کوارتز مونزونیتی منشاء گرفته،ضمن نفوذ در سنگ های دو لومیتی ،منجر به تشکیل اسکارن آهن منیزیم دار می شود. بر خلاف اسکارن آهن نوع کلسیک ،زون اندواسکارن در این گروه تشکیل نمی شود..زیرا میزان منیزیم محلول های ماگمایی(گرانودیوریت،کوارتز مونزونیت)پائین است در عوض میزان آهن آنها بالاست.وقتی سنگ میزبان از منیزیم غنی باشد، محلول ها گرایش دارند که آهن خود را بداخل سنگ دولومیتی غنی از منیزیم تخلیه نمایند یعنی آهن وارد شبکه گارنت وپیروکسن شده وذخیره مگنتیت تشکیل می شود.

توالی کانی سازی از توده نفوذی بطرف خارج شامل دیوپسید،اسپینل،فورستریت،کلسیت است که در مرحله بعدی دگرسانی به تالک ،سرپانتین وفلوگوپیت تبدیل می گردند.

 

◄   اسکارن های زون فرو رانش جزایر قوسی:

      +   اسکارن های آهن جزایر قوسی

این نوع اسکارن های آهن از نوع کلسیک هستند واز محلول های غنی از آهن ماگماهای گابرویی-دیوریتی منشاء‌گرفته اند.نفوذ این محلول ها در سنگ های آهکی منجر به تشکیل اسکارن آهن نوع کلسیک می شوند. در این نوع اسکارن ،زون اندو اسکارن گسترده و وسیع است ودرآن پدیده سدیم متاسماتیزم به میزان قابل توجهی صورت گرفته است.

زون اندواسکارن حاوی کانیهای اپیدوت،آلبیت،اسکاپولیت وپیروکسن است وزون اگزو اسکارن حاوی کانیهای آندرادیت-گروسولاریت غنی از آهن،هدرتبرژیت-دیوپسید واپیدوت است.

دگرسانی کالک سیلیکاتهای فوق موجب تشکیل آکتینولیت،کلریت ،کلسیت وکوارتز گردیده است.ذخیره آهن در زون گارنت-پیروکسن وبخشی از آن در اندواسکارن متمرکز شده است. معادن مهم این نوع اسکارن در کشورهای شوروی ،کوبا،فیلیپین وژاپن واقع شده اند.

 

      +   اسکارن های سرب و روی

اسکارن های سرب و روی در زون فرورانش جزایر قوسی، حاشیه قاره ها وتصادم قاره ها تشکیل گردیده اند. این اسکارن ها اکثراً در بالای ذخایر مس پورفیری،مولیبدن پورفیری ویا قلع پورفیری در سنگهای کربناته تشکیل شده اند. پایداری کمپلکس های سرب و روی بیشتر از کمپلکس های مس ،مولیبدن و قلع در محلول ماگمایی است، از این رو می توانند تا فاصله زیادتری از توده های نفوذی حمل گردند وسپس در شرایط مناسب بر جای گذاشته شوند.

محلول ماگمایی وگرمابی از طریق گسلها از مرکز سیستم به حرکت در آمده ودر مسیر خود ضمن عبور از سنگهای کربناته در شرایط بالا بودن درجه حرارت محلول ومناسب بودن ترکیب شیمیائی محلول وسنگ میزبان،تشکیل اسکارن خواهند داد.چنانچه درجه حرارت پایین باشد به جای اسکارن ،ذخیره جانشینی تشکیل می شود.

از خصوصیات مهم اسکارن های سرب و روی می توان بالا بودن درصد پیروکسن،تشکیل ذخیره در زون پیروکسن، بالا بودن مقدار منگنر وعدم ارتباط مستقیم اسکارن با توده های نفوذی را نام برد.

 

      +   اسکارن های مولیبدن

این اسکارن ها در مجاورت با تولیت یا استوک های گرانودیوریت-کوارتز مونزونیت با سنگهای کربناته تشکیل شده اند.

ایدو کراز،ولاستونیت،هدنبرزژیت>—— مرحله اول کانی سازی

فلوئوریت،اپیدوت، اکتینولیت،هورنبلند<—— مرحله دوم کانی سازی

گالن+اسفالریت+پیروتیت+کالکوپیریت وپیریت مگنتیت ومولیبدنیت <—– کانی های فلزی.

د: اسکارن های قلع

این اسکارن ها بطور عمده با گرانیت های نوع s در ارتباطند وشامل دو نوع کلسیک ومنیزیم دار هستند.

در اسکارن های قلع منیزیم دار سه مرحله اول کانی سازی مشاهده گردیده است:

فورستریت،پیروکسن،اسپینل<—— مرحله اول

بورات های منیزیم وقلع دار >——- مرحله دوم

کاستریت <—— آزاد شدن قلع<—— محلول های اسید+بوراتهای منیزیم وقلع دار<— مرحله سوم

در اسکارن های نوع کلسیک در مرحله ابتدائی کانیهای آندرادیت،ولاستونیت،ایدوکراز ،بوراتها، تشکیل گردیده ودر این مرحله قلع در داخل شبکه آندرادیت وبورات جایگزین شده ودر مرحله بعدی محلول های اسیدی موجب آزاد شدن بخشی از قلع وتشکیل کاسیتریت شده اند.