ردکردن این
Baner-Telegram
Baner-instagram

مطالب مرتبط

Baner-MineJobs
Baner-dictionary

https://www.mining-eng.ir/?p=2996

عوامل اصلی وقوع زمين لغزش ها و سابقه‌ی آن در ایران

1. مقدمه

ساختمان‌های مسکونی یا پروژه‌های عمرانی نظیر؛ سدها، دیواره‌های جانبی جاده‌ها، معادن روباز، ترانشه‌های مخازن نیروگاه‌های برقابی، ترانشه‌های ورودی تونل‌ها و فضاهای زیرزمینی، شیب‌ها و ترانشه‌های پروژه‌های سطحی، ممکن است در مناطقی احداث شده باشند که در نزدیکی یا کنارشان شیروانی‌های سنگی یا خاکی وجود داشته باشند. اگر این شیروانی‌ها ناپایدار باشند، و ریزشی در آن‌ها اتفاق بیفتد، می‌تواند خسارات جبران ناپذیری را در زمینه‌ی اقتصادی و جانی در برداشته باشد؛ بنابراین پایدارسازی یا حذف این شیروانی‌ها از اهمیت بالایی برخوردار است.

زمین‌لغزش‌ها به عنوان یکی از مخاطرات طبیعی از اهمیت بالایی برخوردار می‌باشند، که حفظ پایداری آن‌ها به‌منزلة جلوگیری از وارد آمدن خسارات جانی و مالی می‌باشد. در برخی موارد امکان پایدارسازی یا حذف زمین‌لغزش موجود نمی‌باشد، که در چنین شرایطی به ناچار ما تسلیم طبیعت شده‌ایم و بایستی محل احداث ساختمان‌های مسکونی یا پروژه‌های عمرانی را تغییر دهیم. البته گاها مشاهده شده است که در برخی مناطق با وجود خطر زمین‌لغزش، اقدام به ساخت شهرک‌های مسکونی کرده‌اند. عوامل زیادی در ایجاد یک زمین‌لغزش دخیل هستند. یکی از این عوامل زلزله‌ها می‌باشند. از گذشته‌های دور زلزله‌ها به‌عنوان یکی از عوامل زمین‌لغزش‌ها شناخته می‌شوند.

 

2. سابقه‌ی زمین لغزش در ایران

کشور ایران یکی از مناطق لرزه‌خیز و کوهستانی جهان می‌باشد، به‌طوری‌که بخش مهمی از سازه‌های عمرانی یا معادن در این مناطق واقع شده‌اند. این سازه‌ها یا در مناطقی هستند که در کنارشان یک شیروانی سنگی یا خاکی قرار گرفته است که احتمال وقوع زمین‌لغزش را دارد یا برای ساخت‌شان احتیاج به ایجاد شیروانی می‌باشد. بنابراین پایداری این شیروانی‌ها اهمیت زیادی دارد. در طول سالیان بسیار، بیش از 2300 زمین‌لغزش در ایران کنونی ثبت شده است، که تقریبا همه‌ی آن‌ها در مناطق کوهستانی بوده‌اند. تصویر زیر پراکندگی همه‌ی زمین‌لغزش‌های ایران را نشان می‌دهد.

عوامل اصلی وقوع زمين لغزش ها چین خوردگی, دامنه, زمين لغزش, زمین‌ لغزش, گسل, لغزش چرخشی, ناپایداری

شکل 1: پراکندگی زمین‌لغزش‌های ایران

بزرگترین زمین‌لغزش ایران و به نوعی بزرگترین زمین‌لغزش جهان، زمین‌لغزش سیمره نام دارد که در مرز استان ایلام و لرستان و میان دو شهر پلدختر و دره شهر واقع شده است. شکل زیر موقعیت این زمین‌لغزش را نشان می‌دهد.

عوامل اصلی وقوع زمين لغزش ها چین خوردگی, دامنه, زمين لغزش, زمین‌ لغزش, گسل, لغزش چرخشی, ناپایداری

شکل 2: موقعیت زمین‌لغزش سیمره

 

3. کلیات زمین لغزش‌ها

حرکت و جابه‌جایی بخشی از مواد دامنه در امتداد یک سطح گسیختگی مشخص را لغزش می‌نامند. اصطلاح زمین‌لغزش عبارت است از کلیه‌ی حرکات توده‌ای در شیب‌ها که شامل افتادن سنگ، واژگونی، جریان خاک و شن نیز می‌شود. یک زمین‌لغزش از بخش‌های مختلفی تشکیل شده است. شکل ‌زیر نشان‌دهنده‌ی این بخش‌ها می‌باشند. همان‌طوری که در شکل‌های زیر مشخص است، هر بخش زمین‌لغزش نام‌گذاری شده است. این بخش‌های نام‌گذاری شده به‌ترتیب در جداول زیر توضیح داده خواهند شد.

عوامل اصلی وقوع زمين لغزش ها چین خوردگی, دامنه, زمين لغزش, زمین‌ لغزش, گسل, لغزش چرخشی, ناپایداری

شکل 3: شکل پلان و مقطع زمین‌لغزش‌ها؛ الف) قسمت‌های مختلف زمین‌لغزش، ب) ابعاد هندسی زمین‌لغزش

 

 

جدول 1:  تعریف قسمت‌های مختلف زمین‌لغزش

ردیف

نام

تعریف

1

تاج

مواد دست‌نخورده بالای بیرون‌زدگی اصلی (2)

2

بیرون‌زدگی اصلی

سطح شیبدار روی زمین برجا در بخش فوقانی زمین‌لغزش که در اثر حرکت مواد لغزیده (بخش 13، ناحیه‌ی نقطه‌چین) روی مواد برجا به‌وجود آمده است، بیرون‌زدگی اصلی قسمت قابل مشاهده‌ی سطح‌لغزش است.

3

رأس

بالاترین نقطه‌ی محل تماس مواد لغزیده (13) و بیرون‌زدگی اصلی (2)

4

خط‌الراس

محل تماس مواد لغزیده (13) و بیرون‌زدگی اصلی (2)

5

بیرون‌زدگی ثانویه

سطح شیبداری که روی مواد لغزیده قرار گرفته و در اثر جابه‌جایی‌های نامتقارن مواد این بخش به‌وجود آمده است.

6

بدنه‌ی اصلی

بخشی از مواد لغزیده که روی سطح لغزش قرار گرفته و به بیرون‌زدگی اصلی (2) و پنجه‌ی سطح لغزش (11) محدود می‌شود.

7

پایه

بخشی از مواد لغزیده که از پنجه‌ی سطح لغزش (11) عبور کرده و روی زمین طبیعی (20) قرار گرفته است.

8

نوک

نقطه‌ای روی پنجه (9) که بیشترین فاصله را با راس (3) دارد.

9

پنجه

بخشی از زمین‌لغزش که دارای بیشترین فاصله از بیرون‌زدگی اصلی (2) است. این بخش غالبا منطبق بر حاشیة پایینی منحنی شکل مواد لغزیده می‌باشد.

10

سطح ‌لغزش

سطحی که مرز زیرین مواد لغزیده (13) را تشکیل داده و زیر سطح اولیه‌ی زمین (20) قرار می‌گیرد؛ حالت ایده‌آلی از این سطح که برای تحلیل پایداری‌ها استفاده می‌شود، “سطح لغزش” نامیده می‌شود.

11

پاشنه‌ی سطح لغزش

محل تقاطع بین حاشیه‌ی پایینی سطح لغزش (10) و سطح اولیه‌ی زمین (20) که غالبا در اثر زمین‌لغزش مدفون شده است.

12

سطح جدایش

بخشی از سطح اولیه‌ی زمین (20) که پایه‌ی (7) زمین‌لغزش روی آن قرار گرفته است.

13

مواد لغزیده

موادی که در اثر حرکات ناشی از زمین‌لغزش از موقعیت اصلی خود جابه‌جا شده‌اند، این مواد در شکل 6-3 (الف) به‌صورت نقطه‌چین مشخص شده‌اند و شامل توده‌ی تخلیه (17) و انباشت (18) می‌باشند.

14

ناحیه‌ی تخلیه

سطحی از زمین‌لغزش که در آن مواد لغزیده (13) زیر سطح اولیه‌ی زمین (20) قرار می‌گیرند.

15

ناحیه‌ی انباشت

سطحی از زمین‌لغزش که در آن مواد لغزیده (13) بالای سطح اولیه‌ی زمین (20) قرار می‌گیرند.

16

فضای تخلیه

فضایی که بین بیرون‌زدگی اصلی (2)، مواد تخلیه شده (14) و سطح اولیه‌ی زمین (20) محصور شده است.

17

توده‌ی تخلیه شده

حجمی از مواد لغزیده (13) که بالای سطح لغزش (10) و زیر سطح اولیه‌ی زمین (20) واقع شده است.

18

توده‌ی انباشت شده

حجمی از مواد لغزیده (13) که بالای سطح لغزش (10) قرار می‌گیرد.

19

جناحین

مواد برجای موجود در دو طرف سطح لغزش (10)؛ برای توصیف جناحین بهتر است امتداد خط واصل بین هر جناح و راس (3) با استفاده از قطب‌نمای زمین‌شناسی برداشت و ارائه گردد. اگر از اصطلاحات “جناح چپ” و “جناح راست” استفاده شده باشد، باید جناحین با دید از تاج توجیه شوند.

20

سطح اولیه‌ی زمین

سطح شیروانی قبل از وقوع لغزش

 

جدول 2:  تعریف ابعاد هندسی زمین‌لغزش

ردیف

نام

تعریف

1

عرض توده‌ی لغزیده

بیشترین پهنای توده‌ی لغزیده در راستای عمود بر طول آن

2

عرض سطح لغزش

بیشترین فاصله بین جناحین زمین‌لغزش در راستای عمود بر طول سطح لغزش

3

طول توده‌ی لغزیده

کمترین فاصله بین راس تا نوک زمین‌لغزش

4

طول سطح لغزش

کمترین فاصله بین پنجه‌ی سطح لغزش تا تاج

5

عمق توده‌ی لغزیده

بیشترین عمق سطح لغزش در زیر سطح اولیه‌ی زمین که در راستای عمود بر صفحه‌ی عبوری از عرض و طول توده‌ی لغزیده اندازه‌گیری می‌شود.

6

عمق سطح لغزش

بیشترین عمق سطح لغزش در زیر سطح اولیه‌ی زمین که در راستای عمود بر صفحه‌ی عبوری از عرض و طول سطح لغزش اندازه‌گیری می‌شود.

7

طول لغزش کلی

بیشترین فاصله بین تاج تا نوک زمین‌لغزش

8

طول خط مرکزی زمین‌لغزش

طول افقی پاره‌خطی که تاج و نوک زمین‌لغزش را به یکدیگر وصل کرده و از حاشیه‌های جانبی سطح لغزش و مواد لغزیده فاصله‌ی یکسانی داشته باشد.

 

زمین‌لغزش ممکن است در مناطق مسکونی‌ای که در پایه یا دامنةپه‌ی کوه‌ها واقع شده‌اند، رخ دهد. در صورت وقوع زمین‌لغزش در چنین مناطقی، بسته به میزان حجم مواد جابه‌جا شده، می‌تواند تلفات زیاد تا کمی را برجای گذارد. از نظر تلفات جانی، زمین‌لغزش در رتبه‌ی ششم پر تلفات‌ترین بلاهای طبیعی در قرن بیستم بعد از سیل، زلزله، چرخه‌ی استوایی، سونامی و آتشفشان قرار گرفته است.

وقوع یک زمین‌لغزش علاوه‌بر اینکه ممکن است تلفات انسانی زیادی را در پی داشته باشد، موجب وارد آمدن خسارات زیادی در زمینه‌ی اقتصادی نیز می‌شود. تبعات مالی و خسارات اقتصادی، ناشی از وقوع یک زمین‌لغزش به دو بخش هزینه‌های مستقیم مانند؛ جمع‌آوری توده‌ی لغزیده شده، ساخت مجدد منازل مسکونی، هزینه‌های مربوط به بازسازی راه‌ها و هزینه‎‌های غیر مستقیم مانند؛ مختل شدن عبور و مرور، ایجاد مسیرهای جایگزین، کاهش درآمدهای مالیاتی در اثر نزول ارزش زمین‌های همجوار تقسیم ‌شوند.

 

4. عوامل ایجاد زمین‌لغزش

به طورکلی دلایل وقوع زمین‌لغزش را می‌­توان به سه دسته کلی عوامل زمین‌شناسی، عوامل ریخت‌شناسی و عوامل انسانی دسته بندی نمود که در زیر تقسیم‌بندی مربوط به هر دسته ذکر شده است­:

 

1-4. عوامل زمین‌شناسی

الف) وجود مواد حساس یا ضعیف
ب) وجود مواد هوازده
ج) حضور مواد برش‌یافته، درزه دار یا ترک‌خورده
د ناپیوستگی با جهت‌یافتگی مخالف (­لایه‌بندی، شیستوزیته، گسل، سطوح تماس و…)
و) تفاوت در نفوذپذیری و یا سختی مواد.

عوامل زمین‌شناسی فوق الذکر را می­‌توان در دو قالب زیر تشریح کرد­:

 

1-1-4. شیب و ارتفاع دامنه

مهم‌ترین عامل در حرکت یک ذره بر روی یک سطح شیب‌دار نیروی گرانش است. نقش این نیرو زمانی آشکار می­‌گردد که مؤلفه وزن به دو مؤلفه تجزیه گردد. وظیفه مؤلفه عمودی، نگاه داشتن جسم روی سطح شیب­‌دار و عملکرد مؤلفه مماسی، بر هم زدن تعادل و حرکت آن به سمت پایین است.

عوامل اصلی وقوع زمين لغزش ها چین خوردگی, دامنه, زمين لغزش, زمین‌ لغزش, گسل, لغزش چرخشی, ناپایداری

شکل 4: نمایی طرح گونه از تجزیه نیروها در یک لغزش نمونه

بر اثر افزایش شیب و ارتفاع، نیروهای رانشی افزایش می­‌یابند. این نیروها ممکن است حاصل عوامل زیر باشند­:

  •  افرایش ارتفاع بر اثر خاکریزی
  •  کاهش ارتفاع بر اثر خاکبرداری
  •  فرسایش یا قرار دادن سکو در پای دامنه
  •  تغییر شیب و ارتفاع بر اثر نیروهای زمین‌ساختی

افزایش ارتفاع دامنه توسط خاکریزی بر روی دامنه‌ها یا حفاری پاشنه آن و همچنین افزایش شیب دامنه که ممکن است به طور طبیعی (فرسایش) یا مصنوعی (حفاری) ایجاد شود، بر ناپایداری می­‌افزاید. تغییر شیب و ارتفاع ممکن است بر اثر نیروهای زمین‌ساختی نیز حادث شود.

2-1-4. ساخت و جنس زمین‌شناسی

ساخت­‌های زمین‌شناختی نامناسب چون چین‌خوردگی و گسلش از عوامل ناپایداری دامنه‌­هاست. اگر در یک توالی از سنگ­‌های رسوبی شیب­دار، لایه‌ها به سمت داخل شیب داشته باشند، دامنه پایدارتر از حالتی است که شیب لایه‌ها به سمت خارج دامنه است.

درحالت اول، گسیختگی احتمالی با توجه به مقاومت سنگ، یکپارچه انجام می­‌شود. در واقع در این حالت جنس سنگ نقش مؤثری در پایداری دامنه دارد. در صورتی که در حالت دوم، عامل مؤثر در ناپایداری، مقاومت برشی سطوح لایه‌­بندی یا گسیختگی‌هاست و مقاومت سنگ یکپارچه در آن نقشی ندارد.

در مورد تأیید جنس زمین‌شناسی نیز باید گفت که برخی مواد استعداد بیشتری برای ناپایدارسازی دامنه دارند. واحدهای مستعد لغزش عبارتند از­: رسوبات کواترنری، خاک‌­های برجا، لس‌­ها و سنگ‌­هایی چون شیل و مارن. همچنین وجود یک لایه رسی در هر شرایطی عامل ناپایداری است.

عوامل اصلی وقوع زمين لغزش ها چین خوردگی, دامنه, زمين لغزش, زمین‌ لغزش, گسل, لغزش چرخشی, ناپایداری

شکل 5: رابطه ساختمان‌های زمین‌شناسی و ناپایداری دامنه؛ بالا سمت راست: در مناطقی که شیب لایه‌بندی مخالف شیب دامنه یا بخش حفاری شده است پایداری بیشتر می‌باشد. بالا سمت چپ: وجود درزه‌­ها در سنگ باعث شده است که حتی در جاهایی که شیب لایه‌­های به سمت داخل دامنه است نیز حرکات دامنه‌ای وجود داشته باشد. پایین: در رسوبات جوان چین­‌خورده، گاه لغزش‌هایی به وقوع می‌­پیوندد که ممکن است خود باعث چین خوردگی­‌ها یا ایجاد گسل‌­ها شوند. این نوع حرکات دامنه‌­ای را که دارای منشأ ثقلی و نه زمین ساختی است می‌­توان در مقیاس‌­های عظیم در سنگ‌های رسوبی سازند گچساران که از خمیرسانی بالایی برخوردارند مشاهده نمود.

 

2-4. عوامل ریخت شناسی

  1. بالا آمدگی ناشی از فعالیت‌های تکتونیکی یا آتشفشانی
  2. حذف فشار سربار ناشی از ذوب یخچال­‌ها
  3. فرسایش رودخانه‌­ای، موجی یا یخچالی در پنجه دامنه یا حاشیه­‌های کناری آن
  4. فرسایش زیرزمینی (­انحلال،جوشش­)
  5. بارگذاری رسوبی بر روی دامنه یا بالای آن
  6. حذف پوشش گیاهی (­آتش سوزی،خشکسالی­)
  7. ذوب شدن برف­‌ها
  8. هوازدگی ناشی از یخ زدن-ذوب شدن
  9. هوازدگی ناشی از انقباض-انبساط

 

عوامل ریخت‌شناسی ذکر شده را می­‌توان در چند مورد زیر تحلیل کرد:

1-2-4. بارش باران

بارش باران به صورت مداوم و طولانی یا کوتاه مدت و شدید، مهمترین عامل اقلیمی ایجاد کننده زمین لغزش‌هاست.

2-2-4. درجه حرارت و تغییرات آن­

الف- عمل یخبندان گوه‌­ای در داخل توده سنگ‌­ها در مناطق بسیار سرد کوهستانی که موجب سقوط سنگ­‌ها می‌شود.

ب- یخبندان و ذوب بهاری که موجب خزش­‌های سطحی در پوشش خاکی زمین‌های شیب‌دار می‌شود. این پدیده در مناطقی با درجه حرارت پائین و عمق نفوذ یخبندان زیاد، اهمیت بیشتری دارد.

ج- وجود نهشته­‌های سولیفلوکسیون، که در نهشته­‌های زمین‌شناسی موجود کشور به آنها اشاره شده است. در اینجا باید به اثرات کلی هوازدگی ناشی از عوامل اقلیمی بارش و تغییرات درجه حرارت اشاره نمود. این اثرات به شکل هوازدگی و خردشدگی سنگ‌­ها و ایجاد پوشش خاکی به ضخامت‌های مختلف می­‌باشند. این اثرات در مناطق گرم و مرطوب بیشتر و در مناطق خشک کمتر است. به عنوان مثال پوشش خاکی و هوازده سازند شمشک، در شمال به بیش از 5 متر نیز می‌رسد در حالی که پوشش خاکی همین سازند، در مناطق مرکزی ایران اکثراً ناچیز است.

3-2-4. آب زیرزمینی

آب زیرزمینی یکی از مهم‌ترین عوامل تسریع کننده حرکات دامنه هاست. افزایش آب به معنای افزایش وزن دامنه یا چگالی ظاهری آن است که خود می‌تواند نقشی منفی در پایداری شیب داشته باشد. آب زیرزمینی نیروهای مقاوم را در طول سطح گسیختگی کاهش داده و نیروهای رانشی را در درزه‌­ها و شکاف‌­ها افزایش می‌­دهد.

به طور کلی فشار آب منفذی باعث کاهش تنش عمودی مؤثر بر سطح گسیختگی شده، یا به عبارت دیگر باعث کاهش مقاومت برشی مواد دامنه می­‌گردد. در سنگ‌های درز و شکاف دار، عامل ناپایداری نه مقدار آب بلکه میزان فشار آن است؛ از این رو مقدار کمی آب موجود در یک درزه قائم می­‌تواند فشار رانشی زیادی ایجاد کند. در خاک‌­ها نیز فشار آب، نقش مهم‌تری در مقایسه با مقدار آب دارد. از این رو گسیختگی­‌ها و حرکات بعد از بارندگی شدید را نباید محصول عمل لغزنده‌کنندگی آب دانست بلکه باید علت را بیشتر به دلیل بالا رفتن فشار آب منفذی دانست.

4-2-4. لرزه خیری

در ایران و بسیاری از نقاط دیگر جهان، فاجعه آمیزترین و دلخراش ترین زمین لغزش­‌ها با زلزله­‌های شدید تحریک و آغاز می‌شوند. زمین لغزش‌های تحریک شده توسط زلزله، علاوه بر ایجاد تلفات و خسارات مستقیم، از طریق وارد ساختن خسارت به شریان‌های حیاتی به ویژه راه‌­های ارتباطی و خطوط برق و ایجاد تأخیر در امدادرسانی می‌توانند تلفات و خسارات ناشی از زلزله را نیز شدیداً افزایش دهند.

تأثیر زلزله بر ناپایداری شیب‌ها تنها به اعمال نیروهای اینرسی اضافی در توده سنگ خلاصه نمی­‌شود. از آثار مهم دیگر زلزله می‌توان به تغییرات مقاومت مصالح (عمدتاً کاهش) حین بارگذاری زلزله و افزایش فشارهای متعدد اشاره نمود. همچنین وجود فعالیت­‌های زمین‌ساختی و گسل خوردگی‌­های ناشی از زلزله در دراز مدت در یک منطقه، شرایط را برای ایجاد شکستگی­‌های عمومی و کاهش مقاومت و افزایش مقدار آب که خود موجب ایجاد ناپایداری شیب‌­ها می­‌شود فراهم می­‌سازد. وقوع یک زلزله شدید نه تنها زمین­‌لغزش­‌های زیادی را به طور همزمان تحریک می­‌کند بلکه تا سال‌ها بعد نیز اثر خود را به صورت افزایش تعداد زمین لغزش‌ها در منطقه بر جای می­‌گذارد.

5-2-4. رفتار پوشش گیاهی در پایداری دامنه‌­ها

آنچه امروزه در مورد نقش مؤثر این فاکتور در پایداری دامنه‌ها به اثبات رسیده، افزایش فوق‌العاده تعداد زمین لغزش‌های عمیق و کم عمق، پس از گذشت دوره‌ای چند ساله از قطع پوشش درختی به ویژه در مناطقی است که از نظر جنس نهشته‌های زمین‌شناسی حساس هستند.

مطالعات انجام شده در نقاط مختلف جهان نشان می­‌دهد چگونه پوشش گیاهی چوبی، به ویژه درختان، اثرات مکانیکی و هیدرولوژیکی مثبت در پایداری دامنه‌ها، اعمال می­‌کنند. به طور کلی اثر پوشش گیاهی بر پایداری دامنه‌­ها را می­توان بوسیله نقش آن در افزایش مقاومت مصالح دامنه و کنترل محتوای توده‌­های خاکی به صورت زیر بیان کرد­:

الف) اثرات هیدرولوژیکی: پوشش گیاهی میزان آب نفوذی به دامنه‌­ها، ناشی از بارندگی را کاهش داده و موجب پایین بردن تراز آب زیرزمینی و کاهش درصد رطوبت خاک در بالای تراز آب زیرزمینی می­‌گردد.

ب)  اثرات مکانیکی: ریشه‌­های گیاهان به طریق مشابه با مسلح نمودن بتن، خاک را مسلح می­‌نماید.

 

3-4. عوامل انسانی

  1. حفاری بر روی دامنه یا پنجه آن
  2. بارگذاری بر روی دامنه یا بالای آن
  3. افت سطح آب زیرزمینی
  4. قطع درختان جنگلی
  5. آبیاری
  6. معدنکاری
  7. نوسانات لرزه­‌ای مصنوعی
  8. نشت آب از تاسیسات

5. انواع حرکات دامنه‌ای

1-5. ریزش

ریزش‌­ها حرکات دامنه‌ای در دامنه‌­های پر شیب هستند که یک توده منفصل از مواد، صرفه نظر از اندازه خود از دامنه جدا شده و به صورت حرکت در هوا، غلتیدن یا جهش بر روی دامنه به سمت پایین دامنه حرکت می­‌کند. ریزش بیشتر در دامنه­‌های قائم یا نزدیک به قائم انجام می­‌شود. سرعت حرکت ذرات ریزشی ممکن است زیاد تا بسیار زیاد، اندازه آن‌ها متفاوت و جنس‌شان سنگ یا خاک باشد.                            

 راپ و هات چینسون، ریزش­‌ها را به دو دسته اصلی تقسیم می­‌کنند­:

  1. سقوط مواد سنگی و یا خاکی که در طی آن مواد از توده سنگ اصلی جدا می‌­شوند.
  2. سقوط تخته سنگ­‌هایی که قبلا از پرتگاه جدا گردیده و بر آن جای گرفته­‌اند.

عوامل اصلی وقوع زمين لغزش ها چین خوردگی, دامنه, زمين لغزش, زمین‌ لغزش, گسل, لغزش چرخشی, ناپایداری

شکل 6: تاثیر شیب در نوع حرکت مواد ریزشی بر روی دامنه

 

2-5. واژگونی

واژگونی هنگامی اتفاق می‌­افتد که یک گسیختگی کششی ناشی از گوه یخی، گیاهی یا سایر عوامل ناپایداری، سبب چرخش مواد حول یک نقطه شود. در اثر چرخش مواد امتداد نیروی ثقل جسم از سطح مقطع آن خارج شده و سبب واژگونی جسم می­‌شود.

در صورتی که شیب دامنه مناسب باشد قطعات سنگ پس از واژگونی ممکن است حرکت خود را به صورت ریزش یا لغزش بر روی دامنه ادامه دهند. لغزش عمدتاً در بلوک‌­های سنگی اتفاق می­‌افتد و طبق طبقه­‌بندی وارنز به ندرت در خاک‌­ها و واریزه نیز دیده می­‌شود.

دو نوع واژگونی در مواد سنگی قابل تشخیص می‌­باشد:

1- واژگونی در بلوک­‌های سنگی درزه‌­دار­:

این واژگونی در نتیجه گسیختگی‌­هایی که از قبل در بدنه توده سنگی وجود داشته‌اند اتفاق می‌­افتد اکثر واژگونی­‌ها در این دسته قرار گرفته و به دو صورت ساده یا متوالی اتفاق می‌­افتند.

عوامل اصلی وقوع زمين لغزش ها چین خوردگی, دامنه, زمين لغزش, زمین‌ لغزش, گسل, لغزش چرخشی, ناپایداری

شکل 7: انواع واژگونی در بلوک­‌های سنگی درزه‌­دار

2- واژگونی ایجاد شده در نتیجه شکستگی‌­های کششی حاصل از زیرشویی­:

زیرشویی مواد باعث ایجاد شکستگی کششی در پشت توده شده و منجر به واژگونی توده شود. این پدیده در صخره‌­های دریایی یا در دیواره سنگی کناره رودخانه‌­ها در مناطق کوهستانی که در معرض زیر­شویی قرار دارند اتفاق می­‌افتد.

عوامل اصلی وقوع زمين لغزش ها چین خوردگی, دامنه, زمين لغزش, زمین‌ لغزش, گسل, لغزش چرخشی, ناپایداری

 شکل 8: واژگونی حاصل از زیر­شویی دامنه

 

3-5. جریان

جریان‌­ها حرکات دامنه­‌ای هستند که ویژگی مکانیکی مواد دامنه سبب می­‌شود که به عنوان یک جریان چسبناک پلاستیکی یا یک جریان واقعی رفتار کنند. جریان­‌ها ممکن است با سرعت­‌های متفاوت از حالت تند تا آهسته با محتوای رطوبت مختلف ازحالت خشک تا اشباع تغییر کنند. بعضی از حرکات دامنه‌­ای نظیر خزش، یخسار سنگی، بهمن واریزه‌­ای، روانه گلی، جریان ماسه، جریان خشک، روانه بلوکی، جریان­‌های گل­‌آلود و جریان بلوکی از جمله انواع جریان می‌­باشند.

سرعت حرکت در یک جریان به مقدار محتوای آب جریان، شیب دامنه، نوع مواد درگیر و شرایط آب و هوایی وابسته است.

بهمن واریزه‌­ای به حرکت سریع مواد سنگی و خاکی اطلاق می­‌شود که طی آن مصالح در امتداد یک سطح سنگی مشخص یا نامشخص به پایین حرکت می­‌کنند. گسیختگی در این نوع حرکت آنی و غیر قابل پیش بینی می‌باشد و از ویژگی­‌های زمین‌های کوهستانی پرشیب و از جنس خاک‌­های برجا یا سنگ‌­های به شدت شکاف‌دار است. علل اصلی بهمن واریزه‌­ای عبارت است از: نیروهای آب نشتی زیاد، بارندگی شدید، ذوب برف‌­ها، لغزش برف‌ها، زمین‌­لرزه، خزش و تسلیم تدریجی لایه‌­های سنگی.

جریان خشک به حرکت ناگهانی توده سنگ که با سرعت زیاد به سمت پایین دامنه حرکت می‌­کند گفته می‌­شود. این حرکت در دامنه‌­های پرشیب و مرتفع پوشیده از توده­‌های سنگی درزه­‌دار که توده سنگ در اثر گسیختگی بخش­‌های پایین ناپایدار شده است اتفاق می‌­افتد.

روانه گلی توده‌­ای از خاک اشباع می­‌باشد که به صورت یک سیال غلیظ حرکت می­‌کند. این جریان­‌ها عمدتاً بعداز بارندگی‌­های شدید در دره‌­ها و مناطق مستعد شروع به حرکت کرده و در مسیر حرکت خود با کندن و تخریب مواد بستر، غلیظ تر شده و قدرت تخریب­شان افزایش می‌­یابد.

4-5. گسترش جانبی

در این نوع حرکت یک لایه ضعیف در زیر لایه­‌های مقاوم سطحی قرار گرفته و با حرکت به سمت بیرون، مواد روی خود را حمل و سبب ایجاد ترک­‌های کشش در مواد رویی می­‌شود. جهت حرکت غالب در این نوع از حرکات توده‌­ای تقریباً افقی می‌­باشد.

عوامل اصلی وقوع زمين لغزش ها چین خوردگی, دامنه, زمين لغزش, زمین‌ لغزش, گسل, لغزش چرخشی, ناپایداری

شکل 9: نحوه حرکت مواد در گسترش جانبی

در صورتی که زون ضعیف زیرین ضخیم باشد قسمت عقب بلوک­‌ها ممکن است به داخل زون ضعیف فرو رفته و به این ترتیب به سمت عقب کج شوند.

عوامل اصلی وقوع زمين لغزش ها چین خوردگی, دامنه, زمين لغزش, زمین‌ لغزش, گسل, لغزش چرخشی, ناپایداری

شکل 10: ترک­‌های کششی حاصل از گسترش جانبی

 

5-5. لغزش

لغزش­‌ها دسته ای از حرکات دامنه‌­ای می­‌باشند که مواد در امتداد یک سطح گسیختگی یا یک زون گسیختگی مشخص بر روی دامنه لغزیده و به سمت پایین حرکت می­‌کنند. بر اساس شکل سطح گسیختگی لغزش­‌ها به دو دسته لغزش­‌های چرخشی و لغزش‌­های صفحه‌­ای (­انتقالی­) تقسیم می‌­شوند.                     
حرکت نسبتاً آرام مواد چسبنده خاکی، سنگی یا ترکیبی از مواد خاکی سنگی در طول یک سطح گسیختگی مشخصاً قوسی شکل را لغزش چرخشی می­‌گویند.

عوامل اصلی وقوع زمين لغزش ها چین خوردگی, دامنه, زمين لغزش, زمین‌ لغزش, گسل, لغزش چرخشی, ناپایداری

شکل 11: لغزش چرخشی در مواد چسبنده

 

لغزش‌­های چرخشی بر حسب مواد جابجا شده به اسلامپ­‌های خاکی، سنگی و واریزه‌ای تقسیم می­‌شوند و بر اساس شکل و تعداد سطح لغزش به لغزش­‌های چرخشی ساده، مکرر و متوالی تقسیم می­‌شوند.

   عوامل اصلی وقوع زمين لغزش ها چین خوردگی, دامنه, زمين لغزش, زمین‌ لغزش, گسل, لغزش چرخشی, ناپایداری

شکل 12: لغزش چرخشی ساده

عوامل اصلی وقوع زمين لغزش ها چین خوردگی, دامنه, زمين لغزش, زمین‌ لغزش, گسل, لغزش چرخشی, ناپایداری

شکل 13: لغزش چرخشی مکرر

عوامل اصلی وقوع زمين لغزش ها چین خوردگی, دامنه, زمين لغزش, زمین‌ لغزش, گسل, لغزش چرخشی, ناپایداری

شکل 14: لغزش چرخشی متوالی

 

حرکت آهسته تا نسبتاً سریع بلوک­‌های سنگی یا خاکی در طول سطوح گسیختگی مشخصاً صفحه‌­ای شکل را لغزش انتقالی گویند. وجود ناپیوستگی­‌های ساختاری مانند سطوح لایه بندی، گسل، درزه و فولیاسیون با جهت یافتگی مناسب از جمله عوامل اصلی بروز این نوع لغزش می‌­باشند.

این نوع لغزش انواع مختلفی دارد که از جمله آن‌ها لغزش یک یا چند واحد سنگی در امتداد یک یا چند سطح مستوی، سر خوردن یک قطعه کوچک یا ورقه‌­ای از سنگ بر روی دامنه، لغزش توده عظیمی از سنگ و لغزش گوه­‌‌ای در امتداد فصل مشترک دو صفحه متقاطع می‌­باشد.

عوامل اصلی وقوع زمين لغزش ها چین خوردگی, دامنه, زمين لغزش, زمین‌ لغزش, گسل, لغزش چرخشی, ناپایداری

شکل 15: ­نمایی طرح گونه برای توصیف اجزا و ابعاد لغزش

 

 

مراجع

  • امینی، مهدی؛ نصیرزاده قورچی، رضا. 1396. “تحلیل پایداری شیروانی‌ها”. انتشارات جهاد دانشگاهی.
  • یمانی، مجتبی؛ گورابی، ابوالقاسم. 1391. “زمین‌لغزش بزرگ سیمره و توالی پادگانه‌های دریاچه‌ای”.
  • معماریان، حسین. 1375. “زمین شناسی مهندسی و ژئوتکنیک”. انتشارات دانشگاه تهران

 

جدیدترین مطالب رو در ایمیل خود دریافت کنید

این مطلب را با دوستان خود به اشتراک بگذارید

اشتراک گذاری در telegram
اشتراک گذاری در whatsapp
اشتراک گذاری در facebook
اشتراک گذاری در twitter
اشتراک گذاری در linkedin

شاید بپسندید

هنوز نظری ثبت نشده،نظر خود را ثبت کنید!


افزودن نظر

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

 ورود به حساب کاربری

عضویت

فرم گزارش

خواهشمند است، فرم را تکمیل و ارسال نمایید.

راهنمای دانلود

  • اگر نرم‌افزار مدیریت دانلود ندارید، قبل از دانلود هرگونه فایلی، یک نرم افزار مدیریت دانلود مانند IDM و یا FlashGet نصب کنید.
  • برای دانلود، به روی عبارت “دانلود” کلیک کنید و منتظر بمانید تا پنجره مربوطه ظاهر شود سپس محل ذخیره شدن فایل را انتخاب کنید و منتظر بمانید تا دانلود تمام شود.
  • در صورت بروز مشکل در دانلود فایل‌ها تنها کافی است در آخر لینک دانلود فایل یک علامت سوال ? قرار دهید تا فایل به راحتی دانلود شود.
  • فایل های قرار داده شده برای دانلود به منظور کاهش حجم و دریافت سریعتر فشرده شده‌اند، برای خارج سازی فایل‌ها از حالت فشرده از نرم‌افزار Winrar و یا مشابه آن استفاده کنید.
  • چنانچه در مقابل لینک دانلود عبارت بخش اول، دوم و … مشاهده کردید تمام بخش‌ها می‌بایستی حتماً دانلود شود تا فایل قابل استفاده باشد.
  • کلمه رمز جهت بازگشایی فایل فشرده عبارت www.mining-eng.ir می‌باشد. تمامی حروف را می بایستی به صورت کوچک تایپ کنید و در هنگام تایپ به وضعیت EN/FA کیبورد خود توجه داشته باشید همچنین بهتر است کلمه رمز را تایپ کنید و از Copy-Paste آن بپرهیزید.
  • چنانچه در هنگام خارج سازی فایل از حالت فشرده با پیغام CRC مواجه شدید، در صورتی که کلمه رمز را درست وارد کرده باشید. فایل به صورت خراب دانلود شده است و می‌بایستی مجدداً آن را دانلود کنید.