کانسارهای افشان (پراکنده) و استوک ورک همراه با توده های نفوذی

Disseminated and stock work deposits associated with plutonic intrusives

مباحث مطرح در این بخش، در ارتباط با بررسی کانسارهایی است که فرایندهای معدنکاری در آنها عموماً جهت فرآوری فلزات مس، مولیبدن و قلع صورت گرفته و در عین برخورداری از عیار کم، تناژ آنها نسبتاً بالا و در مواردی بسیار بالا است.

کانسارهای مورد عموماً در حین نفوذ توده‌های آذرین درونی با ترکیب اسیدی تا حد واسط تشکیل شده و از ویژگی‌های متعارف آنها، دگرسانی گسترده و شدید سنگ میزبان در برگیرنده آنها است.

کانسارهای اقتصادی این گونه نهشته‌ها یا به صورت پراکنده در ساختار سنگ میزبان و یا توام با رگچه‌های کوارتز و به صورت توده‌ای با رگچه‌های پیچیده به فرم استوک ورک دیده می‌شود. در بسیاری از کانسارهای ممکن است هر دو فرم رگچه‌ای استوک ورک افشان و از مینرالیزاسیون مشاهده گردد.

اولین توده‌های پورفیری که جهت استخراج و فرآوری در این گونه کانسارها مورد بهره‌برداری قرار گرفت. در ایالت جنوب غربی آمریکا واقع بود و شروع فرآیندهای معدنکاری در دهه ۱۹۲۰ میلادی در واقع نقطه عطفی در دانش معدنکاری به شمار می‌رود، چرا که تا این هنگام هیچ ذخیره‌ای که عیار کانسار در توده میزبان تا این حد اندک باشد، مورد بهره‌برداری واقع نگشته نود.

تا سال ۱۸۹۸ که روش شناور سازی (flotation) توسط Francis and Stanley Elmore ابداع شد، استخراج چنین ذخایری میسر نبود، لیکن اهمیت ابداع این روش تا سال‌ها مسکوت می‌ماند و بکار گرفته نشد.

نظر به اینکه اولین ذخیره مس پورفیری به همراه توده‌هایی از سنگ میزبان با ترکیب کوارتز پورفیری مورد اکتشاف واقع گشت، لذا نام مس پورفیری برای این ذخایر در بین تمام متخصصین فن معدنکاری مصطح گشت.

به مرور زمان با کاوش ذخایر مشابه از مولیبدن، قلع و با گسترش و توزیع اندک نسبت به مس پورفیری، نام مولیبدن پورفیری (porphyry molybdenum deposits) و قلع پورفیری (porphyry tin deposits) برای این دسته از کانسارها نیز رایج گشته است. امروز باگسترش دانش معدنکاری، نام مس پورفیری و مولیبدن پورفیری بر ذخایری استناد دارد که تناژ آنها به ترتیب بین ۵۰۰ تا ۵۰ میلیون تن و تناژ قلع پورفیری بین ۲ تا ۲۰میلیون باشد.

بررسی های دقیق وداده های حاصل از مطالعات تجربی نشان داده است که همزمان با پیدایش کانسارهای پورفیری، گروهی از عناصر بصورت محصولات جانبی نیز قابل فرآوری هستند از جمله:

• مولیبدن و طلا به همراه مس پورفیری
• قلع و تنگستن و پیریت به همراه مولیبدن پورفیری
• بیسموت، فلئوریت، تنگستن فمولیبدن و پیریت به همراه قلع پورفیری مشاهده شده‌اند.

ذخایر مس پورفیری در حال حاضر بیش از ۵۰ درصد نیاز دنیای صنعت را برآورده می سازد وتوزیع مکانی آنها نیز اغلب روی کمربندهای کوهزایی در نقاط مختلف جهان تمرکز یافته است.

– ذخایر مولیبدن پورفیری گرچه پاسخگوی ۷۰% نیاز صنایع وابسته است، لیکن تعداد معادن در حال فرآوری این ماده، به زحمت بالغ بر ده عدد می باشد.

– استوک ورک‌های قلع به سبب وجود پاره‌ای مشکلات در استخراج، کمتر مورد بهره‌برداری قرار گرفته و در حال حاضر عمده نیاز صنایع به این فلز با استخراج نهشته‌های آبرفتی (پلاسرها) تامین می‌شود.

نظر به اینکه پیدایش و تشکیل ذخایر مس و مولیبدن پورفیری مرتبط با یکدیگر هستند لذا علی الرغم اختصاص سرفصل‌هایی به ژنز ذخایر مس پورفیری، به بعضی از نکات برجسته و مهم تشکیل ذخایر مولیبدن پورفیری نیز اشاره خواهد شد.