ردکردن این

انتخاب سیستم نگهداری بهینه با استفاده از روش FAHP (قسمت اول)

Baner-Telegram
Baner-instagram

مطالب مرتبط

Baner-MineJobs
Baner-dictionary

https://www.mining-eng.ir/?p=3018

4-1- مقدمه

دنياي اطراف ما مملو از مسائل چند معياره است و انسان‌ها هميشه مجبور به تصميم‌گيري در اين زمينه‌‌ها هستند. به طور مثال هنگام انتخاب شغل معيارهاي مختلفي مانند درآمد، موقعيت اجتماعي، خلاقيت و ابتكار و … مطرح مي‌باشند كه فرد تصميم­گيرنده گزينه‌‌هاي مختلف را بايد بر طبق اين معيار‌ها بسنجد. براي انتخاب منزل نيز معيار‌هاي مختلفي چون هزينه، نزديكي به محل كار، فرهنگ مردم محله، دسترسي به مراكز خريد و دسترسي به مراكز آموزشي كودكان مطرح مي­ باشد كه تصميم­ گيرنده بايد بهترين گزينه را از نظر اين معيار‌ها انتخاب كند.

در تصميم­گيري‌‌هاي كلان مانند تنظيم بودجه سالانه كشور نيز متخصصين اهداف مختلفي مانند امنيت آموزش، توصعه صنعتي، بهداشت و … را تعقيب نموده و مايل‌اند كه اين اهداف را بهينه کنند. همچنين از احداث يك سد، اهدافي مختلفي مانند توسعه كشاورزي، توليد نيروي الكتريسيته، توسعه اجتماعي و اقتصادي و تغيير شرايط آب و هوايي و … دنبال مي‌شود كه تصميم­گيرندگان علاقمند‌ند كه همه اين اهداف در حد امكان بهينه شوند (قدسی­پور،1381).

در زندگي روزمره مثال‌‌هاي فراواني از تصميم‌ گيري‌‌هاي چند معیاره وجود دارد. در بعضي موارد نتيجه تصميم‌ گيري به حدي مهم است كه بروز خطا ممكن است ضرر‌هاي جبران‌ناپذيري را براي ما تحميل كند. از اين رو لازم است كه روش يا روش­های مناسبي براي انتخاب بهينه و تصميم ­گيري صحيح طراحي شود كه در ادامه مورد بررسي قرار خواهد گرفت (قدسی­پور،1381).

4-2- انواع حالت ­های تصمیم­ گیری

اگر­چه دسته‌بندي تصميم ­سازي‌‌ها كار ساده‌اي نيست ولي در ابتدا لازم است مختصري در اين مورد بحث شود. به طور كلي مي‌توان انواع تصميم‌سازي را با توجه به فضاي آن، دسته‌بندي كرد. در هر تصميم‌گيري، فضاي تصميم‌سازي به صورت پيوسته يا گسسته است. همچنين ممكن است تصميم‌گيري تك معياره يا چند معياره باشد علاوه بر این معيار‌ها مي‌توانند به صورت‌‌هاي كمي، كيفي و يا تلفيقي از هر دو (در حالت چند معياره) باشند كه در هر يك از اين حالت‌‌ها نحوه تصميم‌گيري متفاوت است (قدسی­پور،1381).

در فضاي گسسته و حالت تك معياره تصميم‌گيري راحت است. فرض كنيد از بين دو مسير مي‌خواهيم مسير كوتاهتر را انتخاب كنيم (معيار كمي)، بدين منظور كافي است كه يك واحد براي اندازه‌گيري طول تعريف كرده و هر دو مسير را بر اساس آن بسنجيم. به طور مثال چنانچه براي اندازه‌گيري طول از واحد متر استفاده كنيم وقتي يك مسير 50 متر و مسير ديگر 53 متر باشد، انتخاب مسير كوتاه‌تر ساده خواهد بود ولي در حالتي كه معيار به صورت كيفي باشد، تصميم‌گيري مقداري مشكل بوده و لازم است كه ابتدا استاندارد تعريف شود. به طور مثال چنانچه بخواهيم از بين چند اتومبيل‌، زيباترين را انتخاب كنيم، ابتدا بايد زيبايي را براي اتومبيل تعريف کرده و سپس اقدام به رتبه‌بندي نماييم (قدسی­پور،1381).

در حالتي كه معيار‌هاي چند گانه (اعم از كيفي و كمي) مطرح نباشند، علاوه بر مشكل فوق، مساله تبديل معيار‌ها به يكديگر نيز مطرح است. بنابراين گفته مي‌شود كه فرآيند تصميم‌گيري چند معياره با دو مشكل اصلي زير روبرو است:

1-    فقدان استاندارد براي اندازه‌گيري معيار‌هاي كيفي

2-    فقدان واحد براي تبديل معيار‌ها (اعم از كمي و كيفي) به يكديگر

براي روشن شدن مطلب تصور كنيد كه تصميم‌گيرنده‌اي مي‌خواهد بهترين خانه را انتخاب كند كه در آن دو معيار زير مطرح است:

1-    قيمت

2-    فرهنگ مردم محله

در اين مثال مقایسه خانه‌‌ها از نظر قيمت ساده است ولي مقايسه آن‌‌ها از نظر فرهنگ مردم محله كار ساده‌اي نيست زيرا نياز به تعريف استاندارد براي فرهنگ مردم محله داريم. مشكل ديگري كه وجود دارد تبديل معيار‌ها به يكديگر و يا يك واحد سوم مي‌باشد. مثلاً لازم است كه فرهنگ مردم محله به قيمت تبديل شده و يا قيمت به فرهنگ تبديل شده و يا هر دو را به يك واحد سوم تبديل نمائيم تا بتوان بهترين خانه را انتخاب کرد.

با توجه به مشكلات مربوط به فرآيند تصميم‌گيري چند معیاره، مي‌توان گفت كه در اين حالت تصميم‌گيري ساده نبوده و به علت عدم وجود استاندارد از سرعت و دقت تصميم‌گيري به مقدار زيادي كاسته شده و باعث مي‌شود كه فرآيند تصميم‌گيري به مقدار زيادي به فرد تصميم‌گيرنده وابسته باشد. براي رفع اين مشكل و يا حداقل كردن آثار جانبي آن، روش‌‌هاي تصميم‌گيري چند معیاره طراحي شده‌اند كه هر كدام از قوانين و اصول خاصي پيروي كرده و داراي مزايا و معايبي هستند.

يك سيستم پشتيباني تصميم‌گيري چند معياره بايد داراي خصوصيات زير باشد (قدسی­پور،1381):

1-    امكان فرموله كردن مساله و تجديد نظر در آن را داشته باشد.

2-    گزينه‌‌هاي مختلف را در نظر بگيرد.

3-    معيار‌هاي مختلف را (كه عموماً در تضاد نيز هستند) در نظر بگيرد.

4-    معيار‌هاي كمي و كيفي را در تصميم‌گيري دخالت دهد.

5-    نظرات افراد را در مورد گزينه‌‌ها و معيار‌ها لحاظ كند.

6-     امكان تلفيق قضاوت‌‌ها براي محاسبه نرخ نهايي را بدهد.

7-    بر مبناي يك تئوري استوار باشد.

از جمله روش‌هاي تصميم‌گيري چند معياره مي‌توان به روش‌هاي وزن‌دهي ساده، روش شباهت به گزينه ايده‌آل، روش تحليل سلسله مراتبي و روش تسلط تقريبي اشاره نمود.

4-3- فرایند تحلیل سلسه مراتبی (AHP) [1]

این روش بر اساس تحلیل مغز انسان برای مسائل پیچیده ارائه شده است. این روش توسط محققی به نام توماس- ل- ساعتی در سال 1970 ارائه شد به طوری که کاربردهای متعددی از آن زمان تاکنون برای این روش مورد بحث قرار گرفته است (اصغر­پور،1387).

AHP و کاربرد آن بر سه اصل زیرین استوار است:

  • برپایی یک ساختار و قالب رده­ای برای مسئله
  • برقراری ترجیحات از طریق مقایسه زوجی
  • برقراری سازگاری منطقی از اندازه گیری­ها

4-4- مراحل محاسبه وزن در روش تحليل سلسله مراتبي

برای به دست آوردن گزینه مناسب در روش تحلیل سلسه مراتبی باید مراحل زیر را به ترتیب انجام داد:

  • ساختن سلسله مراتب
  • محاسبه وزن
  • سازگاري سيستم

4-4-1- ساختن سلسله مراتب

اولين قدم در فرآيند تحليل سلسله مراتبي، ايجاد يك نمايش گرافيكي از مسائل مي‌باشد كه در آن هدف، معيارها و گزينه‌ها نشان داده مي‌شوند. سطح يك در سلسله مراتب هدف را نشان می­دهد در سطح دوم معیارها مطرح می­شوند و در سطح آخر گزينه‌ها نشان داده می­شوند.

4-4-2- محاسبه وزن

در فرآيند تحليل سلسله مراتبي عناصر هر سطح نسبت به عنصر مربوطه­ی خود در سطح بالاتر به صورت زوجي مقايسه شده و وزن آن‌ها محاسبه مي‌گردد، كه اين وزن‌ها را وزن نسبي مي‌ناميم. سپس با تلفيق وزن‌هاي نسبي، وزن نهايي هر گزينه مشخص مي‌گردد كه آن را وزن مطلق مي‌ناميم.

در اين مقايسه‌ها تصميم گيرندگان از قضاوت‌هاي شفاهي استفاده نخواهند كرد، به گونه‌اي كه اگر عنصر i با عنصر j مقايسه شود تصميم گيرنده خواهد گفت كه اهميت i بر j يكي از حالات زير است:

  • كاملاً برتر
  • خيلي برتر
  • برتر
  • كمي برتر
  • بدون برتری (اهميت يكسان)

اين قضاوت‌ها توسط ساعتي به مقادير كمّي بين 1 تا 9 تبديل شده‌اند كه در جدول (4-1) آورده شده است (قدسی­پور،1381).

جدول4-1- مقادير ترجيحات براي مقايسه‌هاي زوجي بين پارامتر‌ها (قدسی­پور،1381)

ترجيحات (قضاوت شفاهي)

مقدار عددي

كاملاً برتر

9

خيلي برتر

7

برتر

5

كمي برتر

3

بدون برتری (اهميت يكسان)

1

ترجيحات بين فواصل فوق

8 و6 و4 و2

پس از این­که ماتریس مقايسه زوجي تشكيل شد، مي‌توان وزن هر گزينه را محاسبه كرد. به عبارت ديگر با استفاده از مقايسه‌هاي زوجي كه در ماتريس مقايسه زوجي بيان شده است وزن نهایی هر گزینه را به دست می­آوریم. براي محاسبه وزن هر گزينه از ماتريس مقايسه زوجي (وزن نسبي) چندين روش پيشنهاد شده است كه اهم آن‌ها عبارتنداز:

1- روش حداقل مربعات معمولي

2- روش حداقل مربعات لگاريتمي

3- روش بردار ويژه

4- روش‌هاي تقريبي

4-4-3- سازگاري سيستم

يكي از مزاياي فرآيند تحليل سلسله مراتبي كنترل سازگاري تصميم است به عبارت ديگر همواره در فرآيند تحليل سلسله مراتبي مي‌توان ميزان سازگاري تصميم را محاسبه نموده و نسبت به خوب و بد بودن و يا قابل قبول و مردود بودن آن قضاوت كرد (قدسی­پور،1381).

4-5- مزاياي فرآيند تحليل سلسله مراتبي

فرآيند طوري طراحي شده كه با ذهن و طبيعت بشري مطابق و همراه مي‌شود و با آن پيش مي‌رود. فرآيند مجموعه‌اي از قضاوت‌ها (تصميم‌گيري‌ها) و ارزش‌گذاري‌هاي شخصي به يك شيوه منطقي مي‌باشد. به طوري كه مي‌توان گفت تكنيك از يك طرف وابسته به تصورات شخصي و تجربه برای شكل دادن و طرح‌ريزي سلسله مراتبي يك مسئله بوده و از طرف ديگر به منطق، درك و تجربه برای تصميم‌گيري و قضاوت نهايي مربوط مي شود.

كليه افراد اعم از دانشمندان اجتماعي و فيزيكي، مهندسان و سياستمداران و حتي افراد عامي مي‌توانند اين روش را بدون استفاده از متخصصين به كار برند.

امتياز ديگر فرآيند تحليل سلسله مراتبي اين است كه ساختار و چارچوبي را برای همكاري و مشاركت گروهي در تصميم‌گيري يا حل مشكلات مهيا مي‌كند (قدسی­پور، 1381).

ويژگي‌هاي فرآيند تحليل سلسله مراتبي به شرح زير است :

1- يگانگي و يكتايي مدل[2]: فرآيند تحليل سلسله مراتبي يك مدل يگانه، ساده و انعطاف‌پذير براي حل محدوده وسيعي از مسايل بدون ساختار است كه به راحتي قابل درك براي همگان مي‌باشد.

2- پيچيدگي[3]: براي حل مسائل پيچيده، فرآيند تحليل سلسله مراتبي هم نگرش سيستمي و هم تحليل جزء به جزء را به صورت توأم به كار مي‌برد. عموماً افراد در تحليل مسايل يا كل‌نگري كرده و يا به جزئيات پرداخته و كليات را رها مي‌كنند. در حالي كه فرآيند تحليل سلسله مراتبي هر دو بعد را با هم به كار مي‌بندد.

3- همبستگي و وابستگي متقابل[4]: فرآيند تحليل سلسله مراتبي وابستگي را به صورت خطي در نظر مي‌گيرد. ولي براي حل مسائلي كه اجزاء به صورت غير خطي وابسته‌اند نيز به كار گرفته مي‌شود.

4- ساختار سلسله مراتبي[5]: فرآيند تحليل سلسله مراتبي اجزاي يك سيستم را به صورت سلسله مراتبي سازماندهي مي‌كند. كه‌ اين نوع سازماندهي با تفكر انسان تطابق داشته و اجزاء در سطوح مختلف طبقه‌بندي مي‌شوند.

5- اندازه گيري[6]: فرآيند تحليل سلسله مراتبي مقياسي براي اندازه‌گيري معيارهاي كيفي تهيه كرده و روشي براي تخمين و برآورد اولويت‌ها فراهم مي‌كند.

6- سازگاري[7]: فرآيند تحليل سلسله مراتبي سازگاري منطقي قضاوت‌هاي استفاده شده در تعيين اولويت‌ها را محاسبه كرده و ارائه کند.

7- تلفيق[8]: فرآيند تحليل سلسله مراتبي منجر به برآورد رتبه نهايي هر گزينه مي‌شود.

8- تعادل[9]: فرآيند تحليل سلسله مراتبي اولويت‌هاي وابسته به فاكتورها در يك سيستم را در نظر گرفته و بين آن‌ها تعادل برقرار مي‌كند و فرد را قادر مي‌سازد كه بهترين گزينه را بر اساس اهدافش انتخاب كند.

9- قضاوت و توافق گروهي [10]: فرآيند تحليل سلسله مراتبي بر روي توافق گروهي اصرار و پافشاري ندارد ولي تلفيقی از قضاوت‌هاي گوناگون را مي‌تواند ارائه کند.

10- تكرار فرآيند [11]: فرآيند تحليل سلسله مراتبي فرد را قادر مي‌سازد كه تعريف خود را از يك مساله تصحيح كند و قضاوت و تصميم خود را بهبود دهد.


[1] Analytic hierarchy process

[2] . Unity

[3] . Complexity

[4] . Interdependence

[5] . Hierarchy Structuring

[6] . Measurement

[7] . Consistency

[8]. Synthesis

[9].  Trade off

[10]. Judgment and Consensus

[11]. Process Repetition

جدیدترین مطالب رو در ایمیل خود دریافت کنید

این مطلب را با دوستان خود به اشتراک بگذارید

اشتراک گذاری در telegram
اشتراک گذاری در whatsapp
اشتراک گذاری در facebook
اشتراک گذاری در twitter
اشتراک گذاری در linkedin

شاید بپسندید

هنوز نظری ثبت نشده،نظر خود را ثبت کنید!


افزودن نظر

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

 ورود به حساب کاربری

عضویت

فرم گزارش

خواهشمند است، فرم را تکمیل و ارسال نمایید.

راهنمای دانلود

  • اگر نرم‌افزار مدیریت دانلود ندارید، قبل از دانلود هرگونه فایلی، یک نرم افزار مدیریت دانلود مانند IDM و یا FlashGet نصب کنید.
  • برای دانلود، به روی عبارت “دانلود” کلیک کنید و منتظر بمانید تا پنجره مربوطه ظاهر شود سپس محل ذخیره شدن فایل را انتخاب کنید و منتظر بمانید تا دانلود تمام شود.
  • در صورت بروز مشکل در دانلود فایل‌ها تنها کافی است در آخر لینک دانلود فایل یک علامت سوال ? قرار دهید تا فایل به راحتی دانلود شود.
  • فایل های قرار داده شده برای دانلود به منظور کاهش حجم و دریافت سریعتر فشرده شده‌اند، برای خارج سازی فایل‌ها از حالت فشرده از نرم‌افزار Winrar و یا مشابه آن استفاده کنید.
  • چنانچه در مقابل لینک دانلود عبارت بخش اول، دوم و … مشاهده کردید تمام بخش‌ها می‌بایستی حتماً دانلود شود تا فایل قابل استفاده باشد.
  • کلمه رمز جهت بازگشایی فایل فشرده عبارت www.mining-eng.ir می‌باشد. تمامی حروف را می بایستی به صورت کوچک تایپ کنید و در هنگام تایپ به وضعیت EN/FA کیبورد خود توجه داشته باشید همچنین بهتر است کلمه رمز را تایپ کنید و از Copy-Paste آن بپرهیزید.
  • چنانچه در هنگام خارج سازی فایل از حالت فشرده با پیغام CRC مواجه شدید، در صورتی که کلمه رمز را درست وارد کرده باشید. فایل به صورت خراب دانلود شده است و می‌بایستی مجدداً آن را دانلود کنید.